ال نینو چیست و چه تأثیری بر آب‌وهوای جهان و ایران دارد؟وقتی صحبت از تغییرات آب‌ و هوایی می‌شود، معمولاً ذهن ما به سمت افزایش دما، خشکسالی، بارندگی‌های شدید یا طوفان‌ها می‌رود، اما همه این تغییرات لزوماً از تغییرات بلند مدت اقلیم ناشی نمی‌شوند. یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند در بازه‌ های چند ماهه الگوی آب ‌و هوای مناطق مختلف جهان را تغییر دهد، پدیده‌ای به نام ال نینو (El Niño) است.ال نینو در ظاهر یک تغییر دما در بخش‌هایی از اقیانوس آرام است، اما پیامدهای آن می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر احساس شود؛ از تغییر میزان بارندگی در قاره ‌های مختلف گرفته تا افزایش احتمال گرمای شدید، خشکسالی یا بارش‌های سنگین در بعضی مناطق.اهمیت این پدیده برای سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ نیز بیشتر شده است. بر اساس ارزیابی سپتامبر ۲۰۲۶ مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا (NOAA) ، ال نینو در حال تقویت بوده و احتمال وقوع یک رویداد بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است.ال نینو چیست؟ال نینو بخشی از یک چرخه طبیعی بزرگ‌تر به نام نوسان جنوبی ال نینو یا ENSO است ENSO .یک الگوی طبیعی در تعامل میان اقیانوس و جو، به ‌ویژه در بخش گرمسیری اقیانوس آرام، محسوب می‌شود.در حالت عادی، بادهای تجاری در امتداد استوا از شرق به غرب می ‌وزند و آب‌های گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام، یعنی حوالی اندونزی و شمال استرالیا، می‌رانند. در نتیجه، آب‌های سطحی در بخش شرقی و مرکزی اقیانوس آرام نسبتاً خنک‌تر باقی می‌مانند.در زمان شکل‌گیری ال نینو، این وضعیت تغییر می‌کند. بادهای تجاری ضعیف می‌شوند و آب گرم سطحی به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام حرکت می‌کند. در نتیجه، دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی افزایش می‌یابد.همین تغییر ظاهراً ساده می‌تواند الگوهای صعود و فرونشینی هوا، مسیر جریان‌های جوی و محل شکل‌گیری ابر و بارش را تغییر دهد. اثر نهایی آن نیز می‌تواند در نقاط مختلف جهان متفاوت باشد.ال نینو چگونه شکل می‌گیرد؟برای درک ساده‌تر این پدیده، می‌توان اقیانوس آرام استوایی را مانند یک سیستم به‌هم‌ پیوسته در نظر گرفت که اقیانوس و جو دائماً روی یکدیگر اثر می‌گذارند.در شرایط معمول، آب گرم در غرب اقیانوس آرام انباشته می‌شود. هوای گرم و مرطوب در این منطقه صعود می‌کند و بارندگی فراوانی به وجود می‌آورد. هم‌زمان در بخش شرقی اقیانوس آرام، شرایط برای بالا آمدن آب‌های سردتر از اعماق اقیانوس فراهم است.اما وقتی بادهای تجاری ضعیف می‌شوند، این تعادل به هم می‌خورد. آب گرم به سمت شرق حرکت می‌کند و سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گرم‌تر از حالت معمول می‌شود.گرم شدن سطح اقیانوس نیز بر جو اثر می‌گذارد و گردش بزرگ‌ مقیاسی را که به گردش واکر معروف است تغییر می‌دهد. این زنجیره از تغییرات اقیانوسی و جوی در نهایت می‌تواند الگوهای آب‌ و هوایی مناطق دور دست را نیز تحت تأثیر قرار دهد. بادهای تجاری یا Trade Winds به بادهای نسبتاً دائمی گفته می‌شود که در نواحی گرمسیری زمین، از سمت شرق به سمت غرب می‌وزند.چرا به آن‌ها «تجاری» می‌گویند؟این نام ریشه تاریخی دارد. دریانوردان و کشتی‌های تجاری در گذشته از این بادهای نسبتاً پایدار برای حرکت از شرق به غرب در اقیانوس‌ها استفاده می‌کردند. به همین دلیل در زبان انگلیسی به آن‌ها Trade Winds گفته شد. آیا ال نینو فقط باعث گرم شدن هوا می‌شود؟خیر. یکی از رایج‌ترین برداشت‌های اشتباه درباره ال نینو این است که تصور کنیم این پدیده به معنی گرم‌تر شدن همه نقاط جهان است.ال نینو می‌تواند میانگین دمای جهانی را افزایش دهد، اما اثر آن در مناطق مختلف یکسان نیست. در بعضی نقاط احتمال افزایش دما بیشتر می‌شود، در برخی مناطق بارش افزایش پیدا می‌کند و در نقاط دیگری احتمال خشکسالی بیشتر می‌شود.حتی شدت بالای ال نینو نیز به این معنا نیست که همه مناطق جهان دقیقاً همان واکنش را نشان خواهند داد. سازمان جهانی هواشناسی تأکید کرده است که شدت یک رویداد ال نینو به تنهایی نمی‌تواند شدت اثرات آن در یک کشور مشخص را تعیین کند؛ فصل، موقعیت جغرافیایی و سایر الگوهای اقلیمی نیز نقش مهمی دارند.مهم‌ترین اثرات ال نینو در جهانال نینو می‌تواند در نقاط مختلف جهان پیامدهای متفاوتی ایجاد کند. برخی از شناخته‌ شده ‌ترین اثرات آن عبارت‌اند از:تغییر الگوی بارندگیتغییر گردش جو می‌تواند مسیر حرکت سامانه‌های بارشی را جابه‌جا کند. در نتیجه، برخی مناطق با بارش بیشتر از معمول و برخی دیگر با دوره‌ های خشک‌تر مواجه می‌شوند.افزایش دمای جهانیال نینو معمولاً با افزایش دمای میانگین سطح زمین همراه است. وقتی آب گرم اقیانوس آرام گرمای بیشتری وارد سیستم اقلیمی می‌کند، احتمال ثبت دما های بالا در مقیاس جهانی افزایش می‌یابد.افزایش احتمال رخدادهای حدیال نینو می‌تواند احتمال برخی رخداد های شدید آب ‌و هوایی مانند بارش‌های سنگین، سیلاب، خشکسالی و گرمای شدید را در مناطق خاص افزایش دهد. با این حال، این ارتباط به معنای آن نیست که هر رخداد شدید آب ‌و هوایی مستقیماً به ال نینو نسبت داده شود.تأثیر بر کشاورزیتغییر بارش و دما می‌تواند زمان کاشت، میزان تولید محصولات و نیاز به آبیاری را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، پیش‌بینی ENSO برای بخش کشاورزی و مدیریت منابع آب اهمیت زیادی دارد. تفاوت ال نینو و لانینا چیست؟اگر ال نینو را به‌عنوان فاز گرم ENSO در نظر بگیریم، لانینا (La Niña) را می‌توان فاز سرد این چرخه دانست.در لانینا، دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی پایین‌تر از حد معمول قرار می‌گیرد و بادهای تجاری معمولاً تقویت می‌شوند.به همین دلیل، ال نینو و لانینا می‌توانند الگوهای آب ‌وهوایی متفاوتی ایجاد کنند.البته این دو پدیده را نباید به شکل ساده «گرم شدن جهان» و «سرد شدن جهان» تعریف کرد. اثر آنها منطقه‌ای است و ممکن است یک منطقه در زمان ال نینو با بارندگی بیشتر مواجه شود، در حالی که منطقه‌ای دیگر خشک‌تر از معمول باشد.وضعیت ال نینو در سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷سال ۲۰۲۶ از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد که ال نینو در طول سال به ‌سرعت تقویت شده است.بر اساس گزارش رسمی NOAA در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام استوایی در برخی نواحی بیش از ۳ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بوده است. شاخص Niño-3.4 نیز در ماه اوت به حدود ۱.۸ درجه سانتی‌گراد رسید NOAA . احتمال وقوع یک ال نینوی «بسیار قوی» در پاییز و زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است.حتی مهم‌تر از آن، NOAA در همان ارزیابی احتمال ۷۵ درصدی برای وقوع یک رویداد تاریخی در بازه اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ را مطرح کرده است؛ منظور از این تعریف، رسیدن شاخص RONI به سطحی است که از شدت رویدادهای ثبت‌شده در داده‌های این مرکز از سال ۱۹۵۰ فراتر رود. این عدد یک احتمال پیش‌بینی‌شده است، نه اینکه چنین رکوردی از هم‌اکنون قطعی شده باشد.سازمان جهانی هواشناسی نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که ال نینو به‌طور پایدار شکل گرفته و احتمال تداوم آن تا فوریه ۲۰۲۷ تقریباً نزدیک به ۱۰۰ درصد برآورد شده است. با این حال، این سازمان نیز تأکید کرده که شدت زیاد ال نینو الزاماً به معنی وقوع اثرات یکسان در تمام مناطق جهان نیست.بنابراین، می‌توان گفت پاییز و زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ دوره‌ای مهم برای رصد پیامدهای ال نینو خواهد بود؛ اما برای هر کشور باید پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و فصلی جداگانه بررسی شود. ال نینو چه تأثیری بر آب و هوای ایران دارد؟یکی از پرسش‌های مهم برای مخاطبان ایرانی این است که آیا ال نینو می‌تواند روی بارش و دمای ایران تأثیر بگذارد؟پاسخ کوتاه این است: بله، اما رابطه آن مستقیم و قطعی نیست.ایران در منطقه‌ای قرار دارد که آب‌وهوای آن تحت تأثیر چندین الگوی بزرگ جوی و اقیانوسی قرار می‌گیرد ENSO . یکی از این عوامل است و اثر آن می‌تواند با سایر الگوهای جوی ترکیب شود.مطالعات انجام‌شده روی اقلیم ایران نشان داده‌اند که در بسیاری از حوضه‌های آبریز کشور، دوره‌های ال نینو با افزایش ناهنجاری بارش همراه بوده‌اند. یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ که داده‌های حوضه‌های مختلف ایران در فاصله ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده، نشان می‌دهد در دوره‌های ال نینو، ناهنجاری مثبت بارش در بخش قابل‌توجهی از حوضه‌های کشور مشاهده شده است.مطالعات پیشین نیز ارتباط میان ال نینو و افزایش بارش زمستانی در بخش‌هایی از ایران را گزارش کرده‌اند، هرچند شدت و محل این اثر از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است.بنابراین اگر ال نینوی قوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ طبق پیش‌بینی‌ها ادامه پیدا کند، افزایش احتمال بارش در بخش‌هایی از ایران یکی از سناریوهای قابل توجه است؛ اما نمی‌توان تنها بر اساس وجود ال نینو نتیجه گرفت که تمام ایران زمستانی پربارش خواهد داشت.برای پیش‌بینی وضعیت یک شهر یا استان مشخص، باید عواملی مانند موقعیت سامانه‌های بارشی، الگوهای جوی منطقه، دمای دریای مدیترانه و سایر شاخص‌های اقیانوسی و جوی نیز بررسی شوند.آیا ال نینو می‌تواند مشکل کم‌آبی ایران را حل کند؟نه به‌صورت مستقیم و قطعی.حتی اگر یک سال تحت تأثیر ال نینو بارش بیشتری در ایران رخ دهد، این موضوع به‌تنهایی به معنی پایان خشکسالی یا برطرف شدن کمبود آب نیست.منابع آب کشور به مجموعه‌ای از عوامل مانند میزان بارش، برف ارتفاعات، تبخیر، برداشت از آب‌های زیرزمینی، ذخیره سدها و مصرف آب وابسته‌اند. علاوه بر این، بارندگی ممکن است از نظر زمانی و مکانی نامتوازن باشد.برای مثال، بارش سنگین در مدت کوتاه الزاماً به اندازه بارش تدریجی و مناسب فصل به تغذیه منابع آب زیرزمینی یا ذخیره برف کمک نمی‌کند.بنابراین بهتر است ال نینو را یک عامل مؤثر بر احتمال تغییر بارش بدانیم، نه راه‌حل قطعی برای بحران آب.آیا ال نینو نتیجه تغییرات اقلیمی است؟ال نینو یک پدیده طبیعی است و به‌خودی‌خود ناشی از تغییرات اقلیمی انسان‌ساخت نیست. با این حال، تغییر اقلیم می‌تواند شرایط زمینه‌ای سیستم اقلیمی را تغییر دهد و بررسی تعامل میان گرمایش جهانی و ENSO یکی از موضوعات مهم پژوهش‌های اقلیمی است.سازمان جهانی هواشناسی نیز تصریح کرده است که ال نینو یک پدیده طبیعی است و علت شکل‌گیری آن تغییر اقلیم نیست.به همین دلیل، بهتر است میان دو مفهوم تفاوت قائل شویم: ال نینو یک نوسان طبیعی و چندساله در سیستم اقیانوس و جو است، در حالی که گرمایش جهانی یک روند بلند مدت در سامانه اقلیمی زمین محسوب می‌شود.جمع‌بندیال نینو یکی از مهم‌ترین پدیده‌های طبیعی مؤثر بر تغییرات آب‌ وهوایی سال‌ به‌ سال در جهان است. این پدیده زمانی شکل می‌گیرد که آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر از حالت معمول شوند و در پی آن، تعامل میان اقیانوس و جو تغییر کند.پیامدهای این تغییر می‌تواند بسیار فراتر از اقیانوس آرام باشد و بر دما، بارش، کشاورزی و احتمال برخی رخداد های حدی در نقاط مختلف جهان اثر بگذارد.برای سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷، اهمیت این موضوع بیشتر است؛ زیرا ارزیابی‌های NOAA و WMO از یک ال نینوی قوی تا بسیار قوی خبر می‌دهند که انتظار می‌رود اثرات آن تا اوایل سال ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد.برای ایران نیز پژوهش‌های علمی وجود ارتباط میان ENSO و تغییرات بارش را نشان داده‌اند و به‌طور کلی، دوره‌ های ال نینو در بسیاری از حوضه‌ های ایران با افزایش بارش همراه بوده‌اند. با این حال، این رابطه به اندازه‌ای پیچیده است که نمی‌توان تنها بر اساس ال نینو درباره میزان بارش یک استان یا شهر در یک فصل مشخص تصمیم گرفت.در نهایت، مهم‌ترین نکته این است که ال نینو پیش‌بینی آب‌وهوای روزانه نیست؛ بلکه یک عامل بزرگ ‌مقیاس است که احتمال تغییر برخی الگوهای آب‌وهوایی را افزایش می‌دهد. برای فهم دقیق شرایط هر منطقه، باید وضعیت ENSO در کنار سایر عوامل اقلیمی و پیش‌بینی‌های فصلی بررسی شود.